Platon w swej filozofii kładł szczególny nacisk na wychowanie młodzieży. Nikt nie ma prawnego ojca, tak więc państwo określa jego przyszłość, kierując się abstrakcyjnym dobrem jego obywateli. W imię tego dobra państwo może także używać kłamstwa jako uprawnionego środka. Młodzież powinna unikać złych wpływów literatury, muzyki i dramatu, czyli sztuki w ogólności. Sztuka uczy egoizmu, podwyższa autorytety, pobudza i kształtuje indywidualne uczucia. Wszystko to jest sprzeczne z ideą państwa. Sztuka jest również sprzeczna z teorią rzeczywistości i teorią idei Platona, ponieważ jako naśladownictwo (mimesis) rzeczywistości zmysłowej jest naśladownictwem naśladownictwa, a więc nic nie jest warta. Poety nie da się wychować ani naprawić, ponieważ poetą się jest z wyroku Muz, z konieczności, a nie z rzemiosła. Poeta musi robić, co robi, dlatego należy po prostu wyrzucić go z idealnego państwa. Platon chciał doprowadzić do zaniku własności prywatnej, aby dominował duch społeczny, temu samemu celowi miała służyć wspólnota żon i dzieci.

Za sprawą wtargnięcia, tak zwanego “Boskiego Umysłu”, który wpatrywał się w idealny wzór, został stworzony świat zmysłowy. Aspekt kosmologiczny, czyli stworzenie świata pozwoliło filozofom podkreślić zależność bytową świata zmysłowego od świata idei. Na przełomach wieków, filozofowie zasłynęli dzięki swym teoriom idei, lecz także dzięki pierwszej w świecie utopii państwa Platona. Utopia ta po doświadczeniach totalitaryzmu w XX wieku może wydawać się przerażająca, ale dla Platona jednak oznaczała wyrwanie się z pułapek, jakie jego zdaniem zastawiała na rozumnych obywateli demokracja. Platon demokracji nie lubił, oskarżał ją także o zabójstwo swego mistrza Sokratesa. W swej koncepcji państwa rządy powierza grupie strażników, którzy muszą być filozofami, ma to gwarantować rozumne rządzenie krajem, a podwładni dzielą się na dwie grupy, a mianowicie żołnierzy i zwykły lud. Strażników obowiązywały szczególne zasady, które miały zapewnić czystość tej grupy – chodzi o rodzaj komunizmu, wspólnoty dóbr i rodzin, a raczej braku dóbr i rodzin.

Poziomom bytu odpowiadają różne poziomy poznania. Wiedzę pewną i prawdziwą ma się tylko o świecie idei, świat codzienny poznaje się dzięki zmysłom i przypuszczeniom opartym na świadectwie zmysłów, dlatego można nazwać ją jedynie mniemaniem. Nie znaczy to, że świat zmysłów i wiedza o nim to tylko jakaś złuda. Świat zmysłowy istnieje, ale istnieje o tyle tylko, o ile odbija, odzwierciedla wyższy świat idei. Pogląd taki nazywany jest idealizmem. W świecie idei istnieje hierarchia. Najwyżej usytuowana jest idea dobra, tuż za nią znajduje się piękno i prawda. W świecie idealnym nie ma idei zła. Zło pojawia się w świecie materialnym przede wszystkim za sprawą człowieka, którego dusza obok części roztropnej posiada także część pożądliwą będącą źródłem moralnego zła. Materia, pojmowana jako coś bardzo nieokreślonego, jeszcze bezkształtnego, podłoże możliwych kształtów była zdaniem filozofów odwieczna, podobnie jak idee. W materii dokonywały się ruchy chaotyczne i nieuporządkowane, ku niczemu dobremu prowadzące. Dobro obserwowało materię uważnie i dlatego właśnie, że było dobrem, wtargnęło w materię, by jej ruchom nadać kierunek i uporządkowanie.

Filozofowie w dziejach sformułowali większość pytań, na które ludzkość do dzisiaj stara się odpowiedzieć. Człowieka określali jako istotę, która wykracza poza swą naturę i poszukuje Absolutu, świat poznawany zmysłami zaś jako zależny od wyższego świata idei uchwytnych jedynie rozumem. Świat codzienny istniał dlatego, że był odbiciem, “cieniem” świata idealnego, to znaczy składającego się z idei. W każdej rzeczy tkwi istota, czyli idea, tej rzeczy. Pomiędzy nią a jej wzorem zachodzi stosunek partycypacji, uczestniczenia. Tylko dzięki temu stosunkowi rzeczy zmysłowe posiadają odrobinę bytu. W świecie idei istnieje jedna idea jakiejś rzeczy, a w świecie zmysłowym istnieje wiele realizacji tej idei, zatem tam jest jedność bytowa, a tu wielość. Tu nic nie jest idealne, lecz dąży do tego, aby ideał osiągnąć. Idea jest niematerialna, poznawalna tylko wtedy, gdy się o niej myśli. Jest również wieczna i niezmienna, podczas gdy rzeczy zmysłowe powstają i giną. Idea jest zatem doskonała, czego nie można powiedzieć o świecie.

Sofiści uważali, że każdy człowiek może orzekać, co jest, a co nie jest prawdziwe, bowiem prawda obiektywna nie istnieje. Nie znaczy to jednak, że w związku z tym wszystko jest dozwolone, ponieważ w konsekwencji braku prawdy absolutnej i kryteriów dobra i zła to większość decyduje o tym, co słuszne i w co należy wierzyć. Natomiast Sokrates nie zgadzał się z wątpieniem sofistów, lecz skorzystał ze zwrotu, jakiego dokonali. Sokratesowe “wiem, że nic nie wiem” zrobiło karierę, choć nie wszyscy dobrze rozumieją sens tego powiedzenia. Sokratesowi chodziło o to, że przyznanie się do niewiedzy otwiera człowieka na przyjęcie prawdy, a raczej na wspólne dochodzenie do niej. Prawda kryje się w istocie każdej rzeczy, ale dotarcie do niej nie jest rzeczą prostą. Sokrates zasłynął w dziejach myśli ludzkiej dzięki odkryciu, że ludzie postępują w życiu źle wtedy tylko, gdy nie wiedzą, że czynią zło. Chodziło mu przy tym o wiedzę głęboką, która równa się duchowej przemianie. Nie ma jej na przykład przestępca, bowiem gdy zabija, nie ma pojęcia, czym jest życie ludzkie, nie wie, że w sposób nieodwracalny zakłócił porządek świata.

Poglądy filozoficzne eleatów stanowiły skrajność rozwijaną potem przez ich następców i kontynuatorów. Filozofia ta dała waży impuls do dalszych dociekań na temat natury rzeczywistości, bowiem eleaci odrzucili całkowicie świat zmysłów na rzecz istnienia często myślowego, rozumowego. Warto wspomnieć, że Platon, który przyszedł po nich, również uznał świat poznawalny rozumem za najważniejszy, nie odmówił jednak istnienia świata zmysłowego. Zanim jednak pojawił się Platon, w filozofii greckiej dokonał się ważny przełom, a to dzięki sofistom i Sokratesowi. Przełom ten wiązał się ze zmianą przedmiotu zainteresowania greckiej filozofii, bowiem oto w jej centrum stanął teraz człowiek i problematyka moralna. Nie stało się to nagle i niespodziewanie, refleksja filozoficzna Greków zawsze obejmowała nie tylko kosmos, ale i człowieka w kosmosie, niemniej jednak teraz zmiana była znacząca. Jej źródłem był gwałtowny rozwój demokracji w Atenach i rosnące zapotrzebowanie na wykształconych obywateli będących w stanie przejąć ster rządów. Jedną z najważniejszych umiejętności stała się sztuka przekonywania  współobywateli do własnych koncepcji i poglądów oparta na znajomości psychologii i natury ludzkiej.

W dziedzinie filozofii pojawiły się odpowiedzi i stanowiska krańcowo odmienne odmawiające jakiejkolwiek realności światu codziennego doświadczenia. Według eleatów, czyli filozofów pochodzących z Elei, to, co się zmienia, w ogóle nie istnieje, istnieje natomiast byt niezmienny i nieruchomy, doskonały, którego nikt jeszcze nie zobaczył żadnym ze zmysłów. Filozofowie ci, odrzucali zmienną wartość rzeczy zmysłowych, uważali je za złudzenie, sądzili natomiast, iż naprawdę istnieje tylko Jedno, doskonałe, niezmienne, dające się tylko pomyśleć. Eleaci dokonali tu bardzo ważnego dla późniejszych dziejów filozofii utożsamienia, a mianowicie uznali, że Jedno istnieje, ponieważ można je pomyśleć. Istnienie czegoś było zatem dla nich tożsame z myśleniem o tym czymś. Schemat ich rozumowania był taki, że myślenie jest zawsze o czymś, wymaga zatem istnienia przedmiotów poza sobą. Jeżeli o przedmiotach tych ma się myśleć, to muszą istnieć zawsze, zatem zmiana nie istnieje, ponieważ to, co się zmienia, zaczyna istnieć bądź przestaje istnieć, byt natomiast jest zawsze.

Badania filozoficzne wyciągnęły konsekwencje z braku zaufania do zmysłów i postawiły brzemienne w skutki pytanie, dotyczące tego, co tak naprawdę istnieje Zakwestionowanie świadectwa zmysłów prowadziło do wniosku, że świat poznawany zmysłami nie jest światem ani jednym, ani tym bardziej jedynym prawdziwym. A to dlatego, ponieważ w świecie tym nie ma niczego stałego, wszystko co istnieje, ulega nieustannym przemianom, powstaje i ginie, jest zatem niedoskonałe. Porządek świata, ład, nazywany przez Greków kosmosem, jest natomiast niezmienny i doskonały, ale znajduje się niejako poza światem bezpośrednio znanym. Filozofowie podkreślali nieustanną i istotową zmienność zmysłowego świata. Ich zdaniem, podstawową substancją świata, podłożem wszelkich przemian jest ogień. Nie niszczy on, lecz przemienia, bowiem wszystko rodzi się ze śmierci czegoś innego. Każdy stan spotykany w tym świecie jest jednością wynikającą z połączenia przeciwieństw, tak jak w cięciwie łuku występuje napięcie przeciwstawnych dążeń.

Pogłębiona obserwacja świata zmysłowego, czyli świata życia codziennego, dowodziła przede wszystkim, że wiedza zmysłowa nie jest pewna, że jest przyczyną wielu złudzeń i błędów, a ponadto, że wiedzy o świecie należy poszukiwać w inny niż zmysłowy sposób. Tym innym sposobem “wynalezionym” przez Greków, jest rozumowanie, dzięki któremu można dotrzeć do zasady rządzącej funkcjonowaniem świata. Tę zasadę, stałą i niezmienną, rządzącą przemianami w świecie zjawisk, Grecy nazywali arche. To również początek i podstawa wszystkich tych przemian. Filozofia jako sposób rozumnego wyjaśnienia świata jest w stanie do tej zasady dotrzeć. Filozofia, jak z tego wynika, rezygnuje z wyjaśnień mitycznych i magicznych. Nie docieka, jakie magiczne siły kierują kataklizmami natury, pyta raczej o sposób istnienia świata. W poszukiwaniu odpowiedzi na nie odwołuje się do ludzkich emocji, na przykład lęku przed nieznanym, lecz zachowując dystans wobec świata, bada go chłodnym rozumem.

Filozofia wyłoniła się ze świata, w którym najpierw rządził mit i myślenie mityczne, jest zupełnie inna niż tamtejszy sposób myślenia o świecie. Pojawia się ona w starożytnej Grecji niemal 600 lat przed narodzeniem Chrystusa. Pierwszym myślicielem, którego tradycja nazwała filozofem, był Tales z Miletu, miasta w Azji Mniejszej (dzisiejsza Turcja), zwanej też Jonią. Talesa i jego następców interesowało pytanie o to, co jest zasadą świata, czyli dzięki czemu utrzymuje się w swym istnieniu. Nie pytali o rzeczy poszczególne czy jakiś wycinek rzeczywistości, bo tak czynią nauki, lecz o świat w całości. Przyjmowali przy tym, iż cały świat jest światem filozoficznym, światem przyrody i niczego poza nim nie poszukiwali. Warto wspomnieć, że takie stanowisko nazywane jest materializmem. Był dla nich przedmiotem zdziwienia, czyli dlaczego i dzięki czemu w ogóle istnieje? Te pytania rodziły się z obserwacji świata, ale obserwacji szczegółowej, pragnącej dotrzeć do ukrytej istoty rzeczy.